Üzeyir Hacıbəyli — bir partiturada Şərqlə Qərbi barışdıran adam

Azərbaycan peşəkar musiqisinin tarixini iki hissəyə bölmək olar: Üzeyir Hacıbəylidən əvvəl və sonra. 1885-ci ildə Ağcabədidə doğulan, Şuşada böyüyən bəstəkar 1908-ci il yanvarın 25-də Bakıda «Leyli və Məcnun»u səhnəyə çıxaranda cəmi 22 yaşı vardı — və bu tamaşa ilə bütün müsəlman Şərqində ilk opera doğuldu.

Muğam operası — yazılmış not, yazılmamış ifa

«Leyli və Məcnun»un ideyası sadə göründüyü qədər cəsarətli idi: Avropa opera formasının içinə muğamı olduğu kimi qoymaq. Xanəndə partiyaları notla yazılmırdı — orkestr partiturası dəqiq, vokal isə muğam şöbələrinin adı ilə göstərilirdi və ifaçı hər axşam yenidən improvizə edirdi.

Bu həll bir mədəniyyətin iki fərqli musiqi təfəkkürünü — Qərbin partitura, Şərqin isə şifahi ustad-şagird ənənəsini — eyni səhnədə yaşatdı. Bu gün «şərq-qərb sintezi» adlandırdığımız yanaşmanın ilk praktik nümunəsi məhz budur.

Komediyalar: «Arşın mal alan» dünya turnesində

Hacıbəyli yalnız ağır janrlarla məhdudlaşmadı. «O olmasın, bu olsun» (1910) və «Arşın mal alan» (1913) musiqili komediyaları onlarla dilə tərcümə olundu, onlarla ölkədə tamaşaya qoyuldu və dəfələrlə ekranlaşdırıldı.

Bu əsərlərin uğuru təsadüfi deyil: xalq melodiyası ilə operetta forması arasındakı məsafə Hacıbəylidə süni körpü ilə deyil, təbii keçidlə bağlanır.

«Koroğlu» və dövlət himni

1937-ci ildə tamamlanan «Koroğlu» operası bəstəkarın simfonik təfəkkürünün zirvəsidir: burada artıq improvizə yoxdur, bütün material notla yazılıb, amma muğam intonasiyası partituranın hər qatındadır.

Hacıbəyli həm də Azərbaycan Respublikasının dövlət himninin müəllifidir — 1919-cu ildə yazdığı marş 1992-ci ildə yenidən himn kimi təsdiqlənib.

Nəzəriyyəçi Hacıbəyli

Onun ən az tanınan, amma bəlkə də ən uzunömürlü işi «Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları» (1945) kitabıdır. Bu əsərdə muğam ladları ilk dəfə sistemli şəkildə təsvir edilib: hər ladın quruluşu, emosional təsiri və digərləri ilə əlaqəsi.

Bu kitab olmasaydı, bu gün muğamı konservatoriyada tədris etmək, notlaşdırmaq və kompozisiya materialı kimi işlətmək mümkün olmazdı.

Üzeyir Hacıbəyli 1948-ci ildə Bakıda vəfat edib. Ondan sonra gələn hər Azərbaycan bəstəkarı — Qara Qarayevdən Firəngiz Əlizadəyə qədər — onun açdığı yolun bu və ya digər qolu ilə getdi.