Üzeyir Hacıbəyov: Müasir Azərbaycan Peşəkar Musiqi Sənətinin Banisi
Dünya şöhrətli bəstəkar, görkəmli musiqişünas alim, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi Üzeyir Hacıbəyov 18 sentyabr 1885-ci ildə Şuşanın Ağcabədi kəndində anadan olmuşdur. Uşaqlıq və ilk gənclik illəri Şuşada keçmiş, ilk təhsilini də burada almışdır.
İlk Təhsili və Müəllimlik Fəaliyyəti
Valideynləri Ağcabədidən Şuşaya köçdükdən sonra Üzeyir ilk təhsilini buradakı iki sinifli rus-türk məktəbində almışdır. Şuşanın zəngin musiqi-ifaçılıq ənənələri Hacıbəyovun musiqi tərbiyəsinə müstəsna təsir göstərmişdir.
Ü.Hacıbəyov 1899-1904-cü illərdə Qori Müəllimlər Seminariyasında təhsil almış, seminariya illərində qabaqcıl dünya mədəniyyəti ilə yaxından tanış olmuşdur. O, burada Avropa musiqi klassiklərinin əsərlərini mənimsəmiş, skripka və baritonda çalmağı öyrənmiş, xalq mahnı nümunələrini nota köçürmüşdür.
Seminarıyanı bitirdikdən sonra Hacıbəyovun fəaliyyəti aşağıdakı xətt üzrə davam etmişdir:
1904-cü il: Cəbrayıl qəzasının Hadrut kəndinə müəllim təyin edilmiş, burada rus dili, hesab, tarix və musiqidən dərs demişdir.
1905–1907-ci illər: İnqilab ərəfəsində Bakıya gəlmiş, Bibiheybətdə, sonralar isə "Səadət" məktəbində müəllimlik etmişdir.
Ədəbi-Publisistik Fəaliyyəti
Bakıda ədəbi-publisistik fəaliyyətə başlayan Üzeyir bəy “Həyat” qəzetində tərcüməçi işləmiş və həmin gündən nəşr edilməyə başlayan “İrşad” qəzetinin əməkdaşı olmuşdur.
1907-ci il: Bakıda Azərbaycan türkcəsində "Hesab məsələləri" dərsliyini və "Mətbuatda istifadə olunan siyasi, hüquqi, iqtisadi və əsgəri sözlərin türki-rusi və rusi-türki lüğəti"ni nəşr etdirmişdir.
Tərcümə əsəri: Rus yazıçısı Nikolay Qoqolun məşhur “Şinel” povestini Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir.
Şərqdə İlk Opera və Musiqili Komediyalar
1908-ci il: Bakıda Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında nümayiş etdirilən "Leyli və Məcnun" operası ilə təkcə Azərbaycanda deyil, bütün müsəlman Şərqində opera sənətinin əsası qoyulmuşdur.
1909–1915-ci illər: Müəllif bir-birinin ardınca "Şeyx Sənan" (1909), "Rüstəm və Söhrab" (1910), "Şah Abbas və Xurşud banu" (1912), "Əsli və Kərəm" (1912), "Harun və Leyla" (1915) muğam operalarının librettosunu xalq dastanları, rəvayətlər və Firdovsinin "Şahnamə" əsərinin motivləri əsasında yazmışdır.
İlk Musiqili Komediya: Bəstəkarın üç pərdədən ibarət "Ər və arvad" əsəri Azərbaycanda musiqili komediya janrının ilk nümunəsi olmuşdur.
Moskva və Peterburq Dövrü
1911-ci ildə Ü.Hacıbəyov musiqi təhsili almaq üçün Moskvaya getmiş, Moskva filarmonik cəmiyyəti nəzdində İlyinskinin xüsusi musiqi kursunda təhsil almışdır. Moskvadan göndərdiyi satirik hekayə və felyetonlar “İqbal” qəzetində dərc olunmuşdur.
1913-cü ildə isə Peterburq Konservatoriyasında təhsil almışdır. Peterburq dövrü bəstəkarın yaradıcılığında mühüm rol oynamış, o, dünyaşöhrətli "Arşın mal alan" musiqili komediyasını məhz burada yaratmışdır.
Təşkilatçılıq Fəaliyyəti, Akademik Nailiyyətləri və İrsi
Musiqi Təhsilinin və İnstitutların Qurulması
Üzeyir Hacıbəyov Azərbaycanda peşəkar musiqi təhsilinin formalaşması üçün böyük layihələrə rəhbərlik etmişdir:
1921-ci il: Bakıda azərbaycanlı tələbələr üçün ilk musiqi məktəbini – Azərbaycan Dövlət Türk Musiqi Məktəbini təşkil etmişdir.
1926-cı il: Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında fəaliyyətə başlayaraq nəzəriyyə, harmoniya, Azərbaycan musiqisinin əsasları fənlərindən dərs demiş, konservatoriya yanında ilk çoxsəsli Azərbaycan xor kollektivini yaratmışdır.
1927-ci il: Müslüm Maqomayevlə birgə ilk "Azərbaycan türk el nəğmələri" məcmuəsini nəşr etdirmişdir.
1931-ci il: Azərbaycan Radio Komitəsi yanında ilk notlu xalq çalğı alətləri orkestrini təşkil etmişdir.
1937-ci il (30 aprel): Azərbaycan Opera və Balet Teatrında bəstəkarın şah əsəri olan "Koroğlu" operası ilk dəfə tamaşaya qoyulmuşdur.
1945-ci il: SSRİ EA Azərbaycan Filialı müstəqil Elmlər Akademiyasına çevrilərkən seçilən ilk 15 həqiqi üzvdən (akademikdən) biri də Ü.Hacıbəyov olmuşdur. O, həmçinin Azərbaycan EA İncəsənət İnstitutunu yaratmış və 1945–1948-ci illərdə onun direktoru olmuşdur.
Yaradıcılıq İrsi və Ölməzlik
Azərbaycan musiqisi tarixində ilk opera, ilk musiqili komediya və bir sıra digər janrların yaradıcısı olan dahi bəstəkar, həm də ilk azərbaycanlı folklorçu-bəstəkar və milli musiqinin elmi əsaslarını qoyan ilk musiqişünas-alimdir. Ömrü boyu xalqına xidmət edən bu unudulmaz şəxsiyyət 300-dən çox xalq mahnısını nota salmış, marş, kantata, fantaziya, mahnı və romanslar, kamera və xor əsərləri yazmışdır.
Fəxri Adları, Ordenləri və Vəzifələri:
Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1935), SSRİ xalq artisti (1938)
Stalin Mükafatı laureatı (1941)
"Lenin Ordeni" və "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordenləri laureatı
Azərbaycan Elmlər Akademiyasının akademiki (1945), Professor (1940)
Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri (1938–1948)
Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının rektoru (1928–1929, 1939–1948)
Azərbaycan SSR-in himni və Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himninin müəllifidir.
Üzeyir Hacıbəyov 22 noyabr 1948-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir. Ümummilli lider Heydər Əliyevin Sərəncamı ilə hər il bəstəkarın doğum günü — 18 sentyabr ölkəmizdə "Üzeyir Musiqi Günü" kimi təntənəli şəkildə qeyd olunur.
